دماوند به عنوان بلندترین قله‌ی ایران و مرتفع‌ترین آتشفشان چینه‌ای در آسیا، نه تنها یک نماد ملی، بلکه یک شاخص کلیدی در اکوسیستمِ کوهستانیِ البرز مرکزی است. تاریخِ ایران با نام دماوند گره خورده است؛ از دوران باستان که این کوه به عنوان جایگاهِ اسطوره‌ایِ «آرش» و محل بند کشیدنِ «ضحاک» در متون اوستایی و شاهنامه فردوسی ثبت شده، تا دوران معاصر که نامش با استقامت و پایداری عجین گشته است. این کوهستان همواره برای ایرانیان، هم الهام‌بخشِ سروده‌های حماسی بوده و هم با جشن تیرگان (سیزدهم تیرماه) که ریشه در ستایش آب و باران دارد، پیوندی ناگسستنی پیدا کرده است. این جایگاهِ فرهنگیِ عمیق، در کنار ویژگی‌های زمین‌ریخت‌شناسی‌اش که در دوران کواترنر شکل گرفته و وجود چشمه‌های آب گرم و فومارول‌ها که آن را به یک آزمایشگاه زنده زمین‌شناسی تبدیل کرده، دماوند را به هویتی یگانه بدل ساخته است.

این اکوسیستم با فراهم کردنِ پهنه‌های وسیعِ یخچال‌های طبیعی و مراتع کوهستانی، نقشی حیاتی در تنظیمِ چرخه‌های اقلیمی ایفا می‌کند و زیستگاهی منحصر‌به‌فرد برای گونه‌های گیاهی و جانوریِ بوم‌زاد (انحصاری) است. با این حال، شواهد نشان می‌دهند که دماوند با فشارِ انسان‌زاد شدیدی روبروست. تخریب‌های ناشی از جاده‌سازی‌های غیرکارشناسی، معدن‌کاوی‌های مخرب در دامنه‌های جنوبی و شرقی، و عدم رعایت «ظرفیت برد» در مواجهه با گردشگریِ انبوه، منجر به فرسایش خاک، تخریبِ ساختار مراتع و آلودگیِ منابعِ آبی شده است. علاوه بر این، اثرات تغییر اقلیم و افزایش دمای جهانی، باعث عقب‌نشینی یخچال‌های طبیعی و کاهشِ پایداریِ پوشش‌های سطحی شده که تعادلِ زیستیِ این منطقه را با مخاطرات جدی روبرو کرده است.

روز ملی دماوند، یادآورِ این حقیقت است که حفاظت از این قله، فراتر از وظیفه‌ی یک نهاد یا سازمانِ خاص، مسئولیتی همگانی و مدنی است که تک‌تک ما بر عهده داریم. این روز فرصتی است تا رویکردِ حفاظتی‌مان را از نگاهِ صرفاً احساسی و تاریخی، به سمتِ «مدیریتِ مبتنی‌بر شواهد» ارتقا دهیم. صیانت از این میراثِ طبیعی، نیازمندِ تدوینِ برنامه‌های جامع آمایش سرزمین، کنترلِ دقیقِ بهره‌برداری‌های معدنی و پیاده‌سازیِ الگویِ گردشگریِ پایدار است. حفاظت از دماوند، حفاظت از یک مخزنِ ژنتیکی و یک تنظیم‌کننده‌ی اقلیمی است؛ بنابراین، سیزدهم تیرماه باید به نقطه‌ی عطفی برای بازنگری در سیاست‌های حفاظتی و ارتقای سطح آگاهی عمومی نسبت به «خدمات اکوسیستم» این کوه باشکوه بدل شود تا از انحطاطِ بیشترِ این سرمایه‌ی ملی جلوگیری کنیم؛ میراثی که باید همان‌طور که هزاران سال از گزندِ روزگار در امان مانده، برای نسل‌های آینده نیز استوار باقی بماند.

کمیته حفظ محیط‌زیست کوهستان فدراسیون کوه‌نوردی و صعودهای ورزشی