۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ (بیست و دوم شهریور ماه)، برای نخستین بار به عنوان «روز جهانی غارها و کارست» گرامی داشته می‌شود؛ مناسبتی که با تصویب کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۲۰۲۵، با هدف افزایش آگاهی جهانی نسبت به اهمیت غارها و سامانه‌های کارستی، ضرورت حفاظت از آن‌ها و توسعه آموزش و پژوهش در این حوزه شکل گرفته است.

غارها از ارزشمندترین و در عین حال آسیب‌پذیرترین پدیده‌های طبیعی به شمار می‌روند. آنچه در نگاه نخست ممکن است تنها فضایی تاریک در دل زمین به نظر برسد، در واقع بخشی از سامانه‌ای پیچیده و پویاست که با زمین‌شناسی، آب‌های زیرزمینی، تنوع زیستی، اقلیم و حتی تاریخ و فرهنگ انسان ارتباط دارد.

کارست؛ سامانه‌ای فراتر از یک غار

کارست به مجموعه‌ای از عوارض و فرآیندهای زمین‌شناختی گفته می‌شود که عمدتاً در اثر انحلال سنگ‌های قابل حل، به‌ویژه سنگ‌های آهکی، در تعامل با آب شکل می‌گیرند. غارها، فروچاله‌ها، شکاف‌ها، مجاری زیرزمینی و برخی چشمه‌ها از مهم‌ترین جلوه‌های این پدیده هستند.

اهمیت مناطق کارستی تنها به ویژگی‌های زمین‌شناختی آن‌ها محدود نمی‌شود. این مناطق در بسیاری از نقاط جهان نقش مهمی در ذخیره و انتقال آب‌های زیرزمینی دارند و منابع آب مرتبط با سامانه‌های کارستی برای بیش از یک میلیارد نفر در جهان اهمیت دارد.

از این منظر، حفاظت از غارها و مناطق کارستی، بخشی از حفاظت از منابع آب، تنوع زیستی و محیط‌زیست نیز محسوب می‌شود.

غارها؛ گنجینه‌هایی از تاریخ زمین

محیط‌های غاری می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره گذشته زمین در خود حفظ کنند. رسوبات، نهشته‌های معدنی، فسیل‌ها و ساختارهای درون غارها برای پژوهش درباره فرآیندهای زمین‌شناختی و تغییرات محیطی و اقلیمی گذشته اهمیت دارند.

از سوی دیگر، برخی غارها شواهدی از حضور و فعالیت انسان در دوره‌های مختلف تاریخی را در خود جای داده‌اند و به همین دلیل، علاوه بر ارزش طبیعی و علمی، دارای اهمیت فرهنگی و باستان‌شناختی هستند.

همچنین بسیاری از غارها زیستگاه گونه‌هایی هستند که به شرایط ویژه محیط زیرزمینی سازگار شده‌اند. برخی از این گونه‌ها پراکنش بسیار محدودی دارند و هرگونه تغییر در زیستگاه آن‌ها می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.

غارنوردی؛ شناخت همراه با مسئولیت

غارنوردی تنها پیمایش یک فضای زیرزمینی نیست؛ فرصتی برای شناخت محیطی است که بخش بزرگی از ویژگی‌های آن هنوز برای انسان ناشناخته مانده است.

جامعه غارنوردی می‌تواند در شناسایی، مستندسازی و معرفی غارها و پدیده‌های کارستی نقش مهمی داشته باشد. با این حال، حضور در این محیط‌ها نیازمند رعایت اصول حفاظت و احترام به ساختار طبیعی و زیستی غار است.

آسیب به سازندهای غاری، جابه‌جایی رسوبات، تخریب زیستگاه‌ها، آلودگی منابع آب، رهاسازی زباله و دستکاری آثار طبیعی و فرهنگی، ممکن است خسارت‌هایی ایجاد کند که بازسازی آن‌ها در مقیاس زمانی زندگی انسان امکان‌پذیر نباشد.

غارنورد مسئول، تنها کسی نیست که توانایی ورود و پیمایش غار را دارد؛ بلکه کسی است که می‌داند چگونه آن را بشناسد، مستند کند و بدون آسیب، برای نسل‌های آینده حفظ کند.

ایران؛ سرزمینی با ظرفیت گسترده در غارنوردی و مطالعات کارست

ایران با برخورداری از تنوع زمین‌شناختی، گستره وسیع مناطق کوهستانی و پهنه‌های متعدد سنگ‌های کربناته، ظرفیت قابل توجهی برای شناسایی و مطالعه غارها و پدیده‌های کارستی دارد.

غارهای ایران تنها مقاصدی برای فعالیت‌های ورزشی و ماجراجویانه نیستند؛ بلکه می‌توانند موضوع پژوهش در حوزه‌هایی همچون زمین‌شناسی، آب‌شناسی، زیست‌شناسی، دیرین‌شناسی، باستان‌شناسی و مطالعات اقلیمی باشند.

شناخت دقیق این ظرفیت و حفاظت از آن، نیازمند همکاری میان جامعه غارنوردی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی، متخصصان علوم زمین و آب، محیط‌زیست، نهادهای فرهنگی و جوامع محلی است.

غارنوردی مسئولانه؛ پیوند ورزش، آموزش و حفاظت

توسعه غارنوردی پایدار مستلزم آن است که آموزش‌های تخصصی، ایمنی، شناخت محیط غار و اصول حفاظت از طبیعت در کنار مهارت‌های فنی مورد توجه قرار گیرد.

مستندسازی دقیق غارها، تهیه نقشه، ثبت ویژگی‌های زمین‌شناختی و زیستی، شناسایی و گزارش تهدیدها و انتقال دانش میان نسل‌های غارنوردان، می‌تواند سهم مهمی در شناخت و حفاظت از میراث زیرزمینی کشور داشته باشد.

در این مسیر، کمیته غارنوردی و غارشناسی فدراسیون کوه‌نوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با تکیه بر ظرفیت جامعه غارنوردی کشور، در مسیر توسعه آموزش، ارتقای دانش تخصصی، گسترش فعالیت‌های پژوهشی و مستندسازی و تقویت فرهنگ حفاظت از غارها و محیط‌های کارستی نقش‌آفرین باشد.

نخستین روز جهانی؛ آغاز یک مسئولیت

نام‌گذاری ۱۳ سپتامبر به عنوان روز جهانی غارها و کارست، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه یادآوری اهمیت جهانی محیط‌هایی است که اگرچه بخش عمده آن‌ها از دید انسان پنهان است، اما با آب، حیات، زمین، اقلیم و زندگی جوامع انسانی پیوندی عمیق دارند.

این روز فرصتی است برای تأکید دوباره بر یک اصل اساسی:

شناخت، نخستین گام حفاظت است.

هرچه غارها و سامانه‌های کارستی را بهتر بشناسیم، امکان حفاظت مؤثرتر از آن‌ها نیز بیشتر خواهد شد.

۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، نخستین روز جهانی غارها و کارست، می‌تواند نقطه آغاز توجهی گسترده‌تر به میراث زیرزمینی ایران و ضرورت حفاظت از آن برای نسل‌های آینده باشد.

غارها فقط فضاهایی در دل زمین نیستند؛ بخشی از تاریخ زمین، منابع آب، تنوع زیستی و میراث طبیعی و فرهنگی ما هستند.

۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶

نخستین روز جهانی غارها و کارست

برای شناخت بیشتر، حفاظت بهتر و انتقال میراث زیرزمین به نسل‌های آینده

عکس را در ادامه ملاحظه نمائید: ...